“Gậy bản quyền” bài học đắt giá cho những nhà sáng tạo nội dung

Trong kỷ nguyên số, sáng tạo nội dung đã trở thành ngành công nghiệp tỷ đô nhưng cũng đối mặt với rủi ro pháp lý khốc liệt về sở hữu trí tuệ. Việc các kênh truyền thông bất ngờ bị “đánh gậy bản quyền”, khóa tài khoản hoặc bị khởi kiện đòi bồi thường hàng trăm triệu đồng tại Tòa án diễn ra ngày càng phổ biến. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc lạm dụng tư liệu mà chưa thấu hiểu ranh giới giữa trích dẫn hợp pháp và hành vi xâm phạm. Bài viết này sẽ phân tích toàn diện bản chất quyền tác giả trên không gian mạng, đồng thời đưa ra giải pháp phòng ngừa tối ưu giúp các Nhà sáng tạo nội dung bảo vệ kênh bền vững.

Quyền tác giả đối với tác phẩm kỹ thuật số

Để xây dựng một chiến lược bảo vệ kênh truyền thông an toàn, trước hết các nhà sáng tạo nội dung phải thấu hiểu cách thức pháp lý vận hành nhằm xác lập quyền sở hữu đối với các sản phẩm trí tuệ dạng số.

Cơ chế bảo hộ tự động quyền tác giả và những ngộ nhận nguy hiểm

Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi bổ sung 2019, 2022, 2025 (Luật SHTT), quyền tác giả đối với tác phẩm phát sinh một cách tự động kể từ khi tác phẩm đó được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Đối với một video trên Youtube hay một clip ngắn trên TikTok, tư cách tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả được thiết lập ngay khi dữ liệu được định hình, lưu trữ dưới dạng file số hóa trên thiết bị quay dựng, không phụ thuộc vào việc tác phẩm đó đã thực hiện thủ tục đăng ký tại Cục Bản quyền tác giả hay chưa.

1. Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký.

Mặc dù luật quy định như vậy, nhưng trong môi trường internet, có một ngộ nhận pháp lý vô cùng nguy hiểm mà nhiều Creator mắc phải: “Những nội dung gì được đăng tải công khai trên mạng, ai cũng xem được thì có nghĩa là được quyền tải về và tái sử dụng thương mại”.

Dưới góc độ luật pháp, việc một tác phẩm được hiển thị công khai chỉ đồng nghĩa với việc chủ sở hữu cho phép công chúng “truy cập và thưởng thức”, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc từ bỏ quyền sở hữu tác phẩm. Mọi hành vi tự ý cắt ghép, đăng tải lại, sử dụng đoạn nhạc, hình ảnh từ một nguồn khác mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu đều tiềm ẩn nguy cơ cấu thành hành vi xâm phạm quyền tác giả theo Điều 28 Luật SHTT.

Cấu trúc quyền tác giả trong một tác phẩm đa phương tiện

Một video clip thông thường không đơn thuần chỉ có một loại quyền sở hữu, mà nó là sự tổng hòa của một “hệ sinh thái” các quyền sở hữu trí tuệ đan xen:

• Quyền đối với phần hình ảnh di động: Thuộc loại hình tác phẩm điện ảnh hoặc tác phẩm được tạo ra theo phương pháp tương tự (điểm e khoản 1 Điều 14 Luật SHTT).
• Quyền đối với phần âm nhạc (Nhạc nền, bài hát phát trong video): Thuộc loại hình tác phẩm âm nhạc (điểm d khoản 1 Điều 14 Luật SHTT). Ở đây bao gồm hai lớp quyền độc lập: Quyền tác giả của người sáng tác nhạc và Quyền liên quan của ca sĩ thể hiện hoặc hãng thu âm phát hành bản ghi âm đó.
• Quyền đối với kịch bản, lời thoại: Thuộc loại hình tác phẩm văn học, khoa học (điểm a khoản 1 Điều 14 Luật SHTT).

Chính sự phức tạp trong cấu trúc quyền này giải thích lý do vì sao một video do chính bạn tự quay 100% về mặt hình ảnh nhưng vẫn bị hệ thống quét bản quyền (Content ID) và tắt kiếm tiền chỉ vì bạn vô tình để lọt vài giây nhạc nền của một bài hát đang hot mà chưa mua bản quyền sử dụng.

Ranh giới mong manh giữa sử dụng hợp lý và vi phạm bản quyền

Để phục vụ cho các hoạt động review phim, phản biện xã hội (reaction), đưa tin thời sự hoặc giảng dạy, các nhà sáng tạo nội dung bắt buộc phải trích dẫn lại một phần tác phẩm của người khác. Vậy làm thế nào để việc trích dẫn này được coi là hợp pháp? Câu trả lời nằm ở nguyên tắc “Sử dụng hợp lý” (Fair Use).

Quy định của pháp luật về việc sử dụng không phải xin phép

Theo Điều 25 và Điều 25a Luật SHTT quy định về cá trường hợp ngoại lệ không phải xin phép như sau:

Điều 25. Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả

1. Các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền nhưng phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm bao gồm:

a) Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại. Quy định này không áp dụng trong trường hợp sao chép bằng thiết bị sao chép;

b) Sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại;

c) Sử dụng hợp lý tác phẩm để minh họa trong bài giảng, ấn phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng nhằm mục đích giảng dạy. Việc sử dụng này có thể bao gồm việc cung cấp trong mạng máy tính nội bộ với điều kiện phải có các biện pháp kỹ thuật để bảo đảm chỉ người học và người dạy trong buổi học đó có thể tiếp cận tác phẩm này;

d) Sử dụng tác phẩm trong hoạt động công vụ của cơ quan nhà nước;

đ) Trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa trong tác phẩm của mình; để viết báo, sử dụng trong ấn phẩm định kỳ, trong chương trình phát sóng, phim tài liệu;

e) Sử dụng tác phẩm trong hoạt động thư viện không nhằm mục đích thương mại, bao gồm sao chép tác phẩm lưu trữ trong thư viện để bảo quản, với điều kiện bản sao này phải được đánh dấu là bản sao lưu trữ và giới hạn đối tượng tiếp cận theo quy định của pháp luật về thư viện, lưu trữ; sao chép hợp lý một phần tác phẩm bằng thiết bị sao chép cho người khác phục vụ nghiên cứu, học tập; sao chép hoặc truyền tác phẩm được lưu giữ để sử dụng liên thông thư viện thông qua mạng máy tính, với điều kiện số lượng người đọc tại cùng một thời điểm không vượt quá số lượng bản sao của tác phẩm do các thư viện nói trên nắm giữ, trừ trường hợp được chủ sở hữu quyền cho phép và không áp dụng trong trường hợp tác phẩm đã được cung cấp trên thị trường dưới dạng kỹ thuật số;

g) Biểu diễn tác phẩm sân khấu, âm nhạc, múa và các loại hình biểu diễn nghệ thuật khác trong các buổi sinh hoạt văn hóa, hoạt động tuyên truyền cổ động không nhằm mục đích thương mại;

h) Chụp ảnh, truyền hình tác phẩm mỹ thuật, kiến trúc, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng được trưng bày tại nơi công cộng nhằm giới thiệu hình ảnh của tác phẩm đó, không nhằm mục đích thương mại;

i) Nhập khẩu bản sao tác phẩm của người khác để sử dụng cá nhân, không nhằm mục đích thương mại;

k) Sao chép bằng cách đăng tải lại trên báo, ấn phẩm định kỳ, phát sóng hoặc các hình thức truyền thông khác tới công chúng bài giảng, bài phát biểu, bài nói khác được trình bày trước công chúng trong phạm vi phù hợp với mục đích thông tin thời sự, trừ trường hợp tác giả tuyên bố giữ bản quyền;

l) Chụp ảnh, ghi âm, ghi hình, phát sóng sự kiện nhằm mục đích đưa tin thời sự, trong đó có sử dụng tác phẩm được nghe thấy, nhìn thấy trong sự kiện đó;

m) Người khuyết tật nhìn, người khuyết tật không có khả năng đọc chữ in và người khuyết tật khác không có khả năng tiếp cận tác phẩm để đọc theo cách thông thường (sau đây gọi là người khuyết tật), người nuôi dưỡng, chăm sóc cho người khuyết tật, tổ chức đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ sử dụng tác phẩm theo quy định tại Điều 25a của Luật này. 

2. Việc sử dụng tác phẩm quy định tại khoản 1 Điều này không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

3. Việc sao chép quy định tại khoản 1 Điều này không áp dụng đối với tác phẩm kiến trúc, tác phẩm mỹ thuật, chương trình máy tính; việc làm tuyển tập, hợp tuyển các tác phẩm.

4. Chính phủ quy định chi tiết Điều này.

Điều 25a. Các trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả dành cho người khuyết tật

1. Người khuyết tật, người nuôi dưỡng, chăm sóc cho người khuyết tật được quyền sao chép, biểu diễn, truyền đạt tác phẩm dưới định dạng bản sao dễ tiếp cận của tác phẩm khi có quyền tiếp cận hợp pháp với bản gốc hoặc bản sao tác phẩm. Bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận là bản sao của tác phẩm được thể hiện bằng một phương thức hay định dạng khác dành cho người khuyết tật; chỉ được sử dụng cho mục đích cá nhân của người khuyết tật và có thể có những điều chỉnh kỹ thuật phù hợp, cần thiết để người khuyết tật có thể tiếp cận tác phẩm.

2. Tổ chức đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ có quyền sao chép, phân phối, biểu diễn, truyền đạt tác phẩm dưới định dạng bản sao dễ tiếp cận của tác phẩm khi có quyền tiếp cận hợp pháp bản gốc hoặc bản sao tác phẩm và hoạt động không vì mục đích lợi nhuận.

3. Tổ chức đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ có quyền phân phối hoặc truyền đạt bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận của tác phẩm tới tổ chức tương ứng theo quy định tại điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên mà không cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả.

4. Tổ chức đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ có quyền phân phối hoặc truyền đạt bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận của tác phẩm tới người khuyết tật ở nước ngoài theo quy định tại điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên mà không cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả với điều kiện trước khi phân phối hoặc truyền đạt, tổ chức này không biết hoặc không có cơ sở để biết bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận này sẽ được sử dụng cho bất cứ đối tượng nào khác ngoài người khuyết tật.

5. Người khuyết tật hoặc người nuôi dưỡng, chăm sóc cho người khuyết tật hoặc tổ chức đáp ứng điều kiện theo quy định của Chính phủ có quyền nhập khẩu bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận của tác phẩm từ tổ chức tương ứng theo quy định tại điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên vì lợi ích của người khuyết tật mà không cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả.

6. Chính phủ quy định chi tiết Điều này.

Như vậy, nếu thuộc một trong các trường hợp nêu trên, sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền. Tuy nhiên, việc sử dụng không được làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm, không gây thiệt hại bất hợp lý đến quyền lợi của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả; và bắt buộc phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm.

Tiêu chí định lượng để đánh giá mức độ sử dụng hợp lý

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa đưa ra một con số giây cụ thể (ví dụ: được dùng dưới 5 giây hay dưới 10 giây) để định nghĩa thế nào là “trích dẫn hợp lý”. Việc đánh giá tính hợp lý trong một vụ tranh chấp bản quyền kỹ thuật số sẽ dựa trên các tiêu chí mang tính định tính sau đây:

• Mục đích và tính chất sử dụng: Việc trích dẫn có tạo ra một giá trị nội dung mới hay không? (Ví dụ: Bạn chiếu một đoạn clip ngắn để phân tích kỹ thuật diễn xuất của diễn viên – đây là có tính chuyển đổi nội dung; nhưng nếu bạn chỉ đơn thuần chiếu lại phân cảnh hấp dẫn đó để thu hút lượt xem mà không đưa ra bất kỳ bình luận chuyên môn nào, thì đó là hành vi sao chép trái phép).
• Tỷ lệ và dung lượng sử dụng: Đoạn trích dẫn chiếm bao nhiêu phần trăm tổng thời lượng video của bạn? Nó có chứa đựng phần “nội dung cốt lõi”, phần hay nhất của tác phẩm gốc hay không?
• Tác động kinh tế đối với tác phẩm gốc: Việc bạn phát video trích dẫn đó có làm giảm sút lượng người xem, người mua hoặc doanh thu của tác phẩm gốc hay không? Nếu người xem chỉ cần xem video của bạn là đã nắm hết nội dung phim mà không cần ra rạp mua vé, điều đó chứng tỏ hành vi trích dẫn của bạn đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho nhà sản xuất.

Cơ chế hoạt động của Content ID và Bản quyền kỹ thuật số

Các chủ sở hữu lớn (như các hãng phim, công ty giải trí, trung tâm bảo vệ quyền tác giả âm nhạc) sẽ tải các bản gốc tác phẩm của họ lên hệ thống cơ sở dữ liệu của nền tảng để tạo ra một “dấu vân tay kỹ thuật số”. Khi bất kỳ một nhà sáng tạo nội dung nào tải video lên, hệ thống thuật toán sẽ ngay lập tức đối chiếu chéo. Nếu phát hiện sự trùng khớp về dải sóng âm thanh hoặc chuỗi pixel hình ảnh, hệ thống sẽ tự động kích hoạt các biện pháp:

• Khóa/Chặn video: Không cho phép hiển thị tại một số quốc gia hoặc trên toàn cầu.
• Chia sẻ doanh thu: Toàn bộ tiền quảng cáo thu được từ video của bạn sẽ được chuyển thẳng vào tài khoản của chủ sở hữu bản quyền gốc.
• Đánh gậy bản quyền: Nếu tài khoản của bạn nhận đủ 03 gậy bản quyền trong vòng 90 ngày, nền tảng sẽ tiến hành xóa kênh vĩnh viễn và cấm người dùng tạo tài khoản mới.

Giải pháp thực thi toàn diện bảo vệ kênh truyền thông

Để không đẩy kênh truyền thông rơi vào tình trạng trắng tay sau nhiều năm xây dựng, các nhà sáng tạo nội dung cần thiết lập một quy trình quản trị rủi ro pháp lý nghiêm ngặt:

• Tuyệt đối không sử dụng nguồn nhạc trôi nổi: Chỉ sử dụng kho nhạc bản quyền miễn phí được nền tảng cung cấp (Youtube Audio Library, TikTok Commercial Music Library) hoặc mua bản quyền sử dụng từ các nền tảng uy tín (như Epidemic Sound, Artlist).
• Khai báo dòng quyền rõ ràng trong phần mô tả: Khi sử dụng tư liệu của bên thứ ba thuộc diện Fair Use, phải ghi rõ nguồn trích dẫn, tên tác giả, link tác phẩm gốc và đính kèm tuyên bố miễn trừ trách nhiệm pháp lý về bản quyền (Copyright Disclaimer).
• Chủ động đăng ký quyền tác giả đối với các nội dung cốt lõi: Đối với các định dạng chương trình độc quyền (Format show), bộ nhân vật hoạt hình tự thiết kế, hoặc các video phóng sự đầu tư lớn, doanh nghiệp/Creator nên chủ động nộp hồ sơ xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả để làm vũ khí hộ thân vững chắc nhất khi xảy ra tranh chấp.

Dịch vụ thực thi và giải quyết tranh chấp bản quyền  

Môi trường sáng tạo nội dung số luôn thay đổi với tốc độ chóng mặt và các thuật toán quét bản quyền đôi khi cũng có sự nhầm lẫn (quét sai, đánh gậy nhầm từ các tài khoản nặc danh giả mạo chủ sở hữu). Việc tự mình viết thư giải trình bằng tiếng Anh gửi cho hệ thống hoặc tự mày mò các điều khoản luật để đối thoại với các công ty luật đại diện của chủ sở hữu thường không mang lại hiệu quả cao và dễ khiến kênh bị xóa sổ đáng tiếc.

Nếu bạn hoặc doanh nghiệp truyền thông của bạn đang gặp khủng hoảng do bị đánh gậy bản quyền bất hợp pháp, bị đối thủ chơi xấu đăng lại nội dung tràn lan hoặc đang đứng trước nguy cơ bị khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại sở hữu trí tuệ, hãy dụng dịch vụ pháp lý tại văn phòng luật sư Phan Law Vietnam.

Văn phòng Luật sư Phan Law Vietnam sở hữu đội ngũ luật sư chuyên môn cao và giàu kinh nghiệm thực tế, chúng tôi sẽ đại diện Quý Khách hàng: soạn thảo hồ sơ pháp lý; thay mặt Quý khách thực hiện các thủ tục lập vi bằng điện tử cố định chứng cứ vi phạm của đối thủ, gửi thư cảnh báo pháp lý buộc chấm dứt hành vi xâm phạm; đại diện tham gia tố tụng tại Tòa án để yêu cầu bồi thường thiệt hại kinh tế một cách tối đa có thể.